Tegenwoordig hebben de meesten van ons constant een smartphone bij zich. Als je ergens verdwaalt, is dat geen probleem: een paar klikken, data aan en de kaart laden. Je hebt niet eens internet nodig als je van tevoren offline kaarten downloadt. GPS-navigatie toont je vervolgens met vrij hoge nauwkeurigheid direct waar je bent. Werken met een kaart is dus een verouderd spelletje voor boswachters en tegenwoordig is er geen praktisch nut meer voor.
Dat denk ik natuurlijk niet, anders zou ik het onderwerp oriëntatie niet behandelen in dit volgende deel van de serie Stap voor stap.
Vooruitgang is niet te stoppen... of toch wel?
Zoals ik al noemde in het eerste deel over uitrusting, is een mobiele telefoon een wonder dat meerdere functies tegelijk biedt: internet, hulp inroepen, zaklamp, kaart en nog veel meer. Als je kwetsbare telefoon echter kapot gaat, defect raakt, nat wordt of leegloopt, verlies je al deze hulpmiddelen tegelijk. Bovendien heb je niet overal GPS-ontvangst.
Om niet alleen bij pessimistische scenario's te blijven: zelfs als de techniek probleemloos werkt, zal deze je niet vertellen welke route je het beste kunt nemen. Daarom is het goed om de taal van de kaart te leren kennen en te kunnen lezen. Tot slot ontwikkelt het werken met een kaart je vaardigheden en intellect, en kan het je dichter bij het landschap brengen.
Hoogtelijnen – de vingerafdruk van het landschap
De basis van kaartlezen is het begrijpen van het principe van hoogtelijnen. Dit zijn krommen die punten met dezelfde hoogte boven zeeniveau met elkaar verbinden. Hoogtelijnen op een kaart zijn gerangschikt met een regelmatige hoogteafstand (de zogenaamde equidisstantie). Deze informatie vind je in de legenda van de kaart en verschilt vooral per schaal. Een afstand van 10 meter betekent dat als je op de ene hoogtelijn staat, je ongeveer 10 meter moet stijgen om de volgende te bereiken.
Als de hoogtelijnen op de kaart dichter bij elkaar staan, betekent dit dat de helling steiler is, en vice versa. Aan de hand van de hoogtelijnen kunnen we dus zien of we gaan stijgen of dalen en hoe scherp dat is. Als je energie wilt besparen, kun je een route kiezen die langs een hoogtelijn loopt (bijv. over een bergkam of tussen twee hellingen).
Zeer flauwe helling (Vysočina, Mapy.cz)
Hoogtelijnen kunnen echter meer. Ze helpen je bijvoorbeeld om je te oriënteren. De sleutel is het vermogen om het landschap als een 3D-model voor te stellen en het reliëf waar te nemen – waar het oppervlak afloopt en waar het weer begint te stijgen. Het vergelijken van het beeld dat op basis van de kaart is gevormd met de werkelijkheid helpt je vervolgens om te herkennen waar je bent, als je bijvoorbeeld twijfelt tussen twee coördinaten. Meerdere plaatsen op een kaart kunnen er hetzelfde uitzien, maar het reliëf is zelden precies hetzelfde. Als je dit combineert met andere elementen van het landschap, kun je gemakkelijker en nauwkeuriger je positie bepalen.
Zeer steile helling (Sněžka, Mapy.cz)
Praat met de kaart
De kunst van het luisteren naar een kaart is gebaseerd op het vermogen om vragen te stellen. Je kunt de kaart dus bijvoorbeeld deze vragen stellen: loopt het terrein af of stijgt het? Stijgt de helling aan de rechter- of linkerkant van het pad? Komt de daling van het terrein overeen met de hoogtelijnen op de kaart op de plek waar je denkt dat je bent? Is de top die je voor je ziet hoger of lager dan die ernaast? De antwoorden op deze vragen kunnen je helpen je locatie te bepalen of je bijvoorbeeld waarschuwen dat je de verkeerde kant op gaat.
Voor beweging in onbekend terrein is het essentieel om zoveel mogelijk informatie uit de kaart te kunnen halen. Persoonlijk vind ik het nuttig om de kaart van tevoren te "lezen", zelfs als ik op een gemarkeerd pad loop. Dit betekent dat ik niet alleen naar de kaart kijk als ik verdwaald ben, maar elke vijf kilometer het volgende stuk bekijk. In complexer terrein is het nuttiger om kortere afstanden vooruit te lezen.
Het lezen van de kaart maakt het mogelijk om snel te ontdekken dat ik van de route ben afgeweken, bijvoorbeeld als ik me realiseer dat ik langs de rand van het bos moet lopen terwijl ik er middenin loop, of dat de route over een verharde weg gaat en niet over een zandpad, enzovoort. Ik let bijvoorbeeld op aan welke kant van de weg de beek stroomt, waar ik over een brug ga, waar ik een weg oversteek en natuurlijk de genoemde hoogtelijnen. Nuttig zijn opvallende oriëntatiepunten zoals eenzame gebouwen, wegkruisen, kapelletjes, vijvers, kruispunten, bergtoppen en lijnen, waaronder de genoemde beken, paden, wegen en elektriciteitsleidingen. De combinatie van verschillende lijnen en punten kan je enorm helpen bij de oriëntatie.
Laat je leiden
Soms gebeurt het echter dat het terrein erg onoverzichtelijk is (geen herkenningspunten bevat), of in vergelijking met de kaart is veranderd (bijv. in een productiebos ontstaan voortdurend nieuwe paden en verdwijnen oude). In dat geval helpt een betrouwbaar kompas (bij voorkeur een oriëntatiekompas). Dit toont je niet alleen de juiste richting, maar je kunt met behulp van opvallende punten in de verte (uitkijktorens, bergtoppen, enz.) ook je positie op de kaart bepalen door het snijpunt van azimuts te vinden.
Een azimut is de hoek die een bepaalde richting maakt met het noorden in een horizontaal vlak. In een omgeving waar echt niets anders is om je aan vast te houden, is de enige optie om op azimut te lopen. In uitdagend terrein, zoals een bos, is lopen in een vaste richting echter erg zwaar, zo niet onmogelijk. Navigeren op azimut is daarom vooral geschikt voor open ruimtes, zoals onbeplante velden of vlaktes.
En na zonsondergang?
's Nachts zijn de lichten van dorpen en vooral steden een goede indicator, die reflecteren op de wolken of boven de horizon schijnen. Ze kunnen je de kortste weg naar de bewoonde wereld wijzen of je helpen je te oriënteren. Een heldere hemel maakt ook oriëntatie op de sterren mogelijk. Als je geen astronoom bent, ben je vooral geïnteresseerd in één ster, omdat alle andere objecten aan de hemel voor waarnemers op het noordelijk halfrond in beweging zijn.
De bekende Poolster ligt bijna op een rechte lijn met de aardas in de richting van de noordpool. Andere sterren lijken eromheen te draaien. Met behulp van de Poolster kun je dus gemakkelijk het noorden bepalen. De ster maakt deel uit van het sterrenbeeld Kleine Beer en vormt het puntje van de staart. Je vindt hem eenvoudig door de as tussen de twee sterren van de Grote Beer 5 keer te verlengen, zie afbeelding. Het noorden kan ook worden bepaald met behulp van korstmossen op bomen of mierenhopen, maar deze methoden kunnen in de praktijk vrij onnauwkeurig en dus misleidend zijn.
De Poolster bepalen, bron: www.astro.cz/clanky/hvezdy/polarka-se-znovu-probouzi-k-zivotu.html
Het vermogen om je in het terrein te oriënteren is volgens mij een basisvoorwaarde voor een succesvolle trektocht. Het bespaart je niet alleen onnodig dwalen en een langere route, maar kan ook dienen om hulp in te roepen. Hiervoor dienen ook de reddingspunten die in de natuur zijn geplaatst, vooral in berggebieden. Dit zijn gele bordjes die bijvoorbeeld op bomen zijn geplaatst, waarop een code staat. Als je hulp inroept en het nummer van het dichtstbijzijnde punt doorgeeft, kunnen reddingswerkers je gemakkelijk lokaliseren.
Natuurlijk kun je ook GPS-coördinaten doorgeven (een onschatbare hulp is in dit opzicht de mobiele applicatie Záchranka, waarmee je met één klik 155 belt en tegelijkertijd een sms met je locatie verstuurt). Als je echter niet in de buurt van een reddingspunt bent, geen bereik hebt, of de telefoon besluit gewoon niet mee te werken, blijft de enige oude vertrouwde techniek over: werken met een kaart.
In de serie over trektochten Stap voor stap hebben we samen de voorbereiding op de tocht zelf doorlopen – wat je moet inpakken, welke rugzak je moet kiezen, hoe je je uitrusting en jezelf voorbereidt – maar we hebben ook samengevat wat je moet eten tijdens een trektocht, hoeveel je moet drinken en hoe je de juiste richting vindt. Nu rest de laatste stap: afscheid nemen van de serie en je een goede reis wensen. Bedankt voor je aandacht en ik wens je toe dat al je avonturen soepel, vreugdevol en vervullend zijn. En wees niet verdrietig door het afscheid... je reis begint immers net!
Tot ziens in volgende, losse artikelen, of in de Bagalio winkel in Brno!
Jan Horák
Bron foto nr. 4: Annie Spratt (Unsplash)
